LLM Haritası: kim var, neyde iyi, birlikte nasıl — Atlas

KAZANIM Bu dersin sonunda: "neden bu kadar çok AI var" sorusunu piramit modeliyle cevaplar, beş büyük oyuncunun ürün ailesini tanır, hangi işe hangi beyni seçeceğini kanıta dayanarak söyler ve parayı nereye vereceğine kendin karar verirsin.

Bu dosyanın rolü: DERİNLİK — ai-urun-haritasi "hangi kapı" der, burası kapının arkasını anlatır. Model/maliyet becerisi 4.4'te, çoklu-beyin disiplini 4.8'de.

📅 Son tarama: 4 Eylül 2026 (değişenler: Fable 5.1 + Opus 5 çıktı ve kod tahtını aldı; Sonnet 5 kalıcı $2/$10'a indi; GPT-5.6 fiyatları iki indirimle oturdu; Gemini Flash serisi 3 haftada bir yenileniyor; Çin'de açık-ağırlık zirvesi Kimi K3 = GLM-5.3 beraberliği). Bu manzara AYLIK değişir. Altı aydan eskiyse sondaki güncelleme istemiyle tazele; skorlar anlık görüntüdür, kutsal metin değil.

---

Bölüm 1 · Neden bu kadar çok AI var?

Kısa cevap: çoğu "AI" aslında aynı az sayıda beynin farklı kıyafetleridir. Ekosistem bir piramit:

        ▲  ~10 TEMEL-MODEL LABORATUVARI          ← beyni EĞİTENLER
       ▲▲  (OpenAI, Anthropic, Google, Meta,       (milyar dolarlık iş)
      ▲▲▲   xAI, Mistral, DeepSeek, Alibaba...)
     ▲▲▲▲  yüzlerce ALTYAPI/HOST                  ← beyni BARINDIRANLAR
    ▲▲▲▲▲  (OpenRouter, fal.ai, Together...)       (kiralık motor daireleri)
   ▲▲▲▲▲▲  on binlerce GİYDİRME (wrapper) ÜRÜNÜ   ← beyni GİYDİRENLER
  ▲▲▲▲▲▲▲  (Cursor, profil-foto app'leri,          (arayüz + akış + pazarlama)
 ▲▲▲▲▲▲▲▲   senin kendi ürünlerin de burada!)

"Aynı tarif, farklı pişirme": Bu modellerin neredeyse hepsi aynı çekirdek mimariyi kullanır (Transformer, 2017'de yayımlanan tek bir makaleden) ve aynı süreçle eğitilir: devasa metinde "sonraki kelimeyi tahmin et" + sonrasında insan geri bildirimiyle terbiye (hizalama). Farklar tariften değil pişirmeden gelir: hangi veri, ne kadar büyük, nasıl hizalanmış. Yani model = motor, ürün = kaporta (araç envanterindeki motor/işletmeci ayrımının ta kendisi).

Peki neden tekelleşmedi? Üç sebep: kimse her kategoride en iyi değil (Bölüm 6'daki matris kanıtı); jeopolitik — hiçbir blok beyni ithale mahkûm kalmak istemiyor (Çin bölümü); ve farklı bahisler — kimi güvenliğe, kimi hıza, kimi açık ağırlığa oynuyor. Rekabet senin lehine: fiyatlar düşüyor, seçenek artıyor.

Bölüm 2 · 🔍 Wrapper dedektifliği

Gerçek soru (bu rehberin doğum sebeplerinden): "Bir profil-fotoğrafı uygulaması gördüm — kendi AI'ları mı, başkasının mı?" Neredeyse kesin giydirme. Dışarıdan anlama ipuçları:

1. ToS/SSS/gizlilik sayfasını oku — "powered by", "third-party AI providers", sağlayıcı adı çoğu zaman oradadır (dedektifliğin en kestirme yolu).
2. Kredi-bazlı fiyat = arkada API sayacı dönüyor demektir (kredi ≈ token/görsel maliyeti + kâr marjı).
3. Ekip boyutu / kalite oranı — 3 kişilik ekipten frontier-model kalitesi çıkıyorsa motor kiralıktır; temel model eğitmek yüz milyonlarca dolar ister.
4. Çıktı stili benzerliği — üslup/görsel imza bilinen bir modelinkiyle aynıysa, odur.

İnce ayrım: görsel app'leri Claude/GPT değil diffusion modelleri (FLUX, Stable Diffusion) giydirir; "senin yüzünle 20 avatar" işi çoğunlukla açık modele küçük bir kişiselleştirme katmanı (LoRA — 4.7'nin merdivenindeki ince-ayar basamağı) eklenmesidir. Wrapper olmak ayıp değil — sen de capstone'da wrapper kuruyorsun; ayıp olan bunu gizleyip "kendi yapay zekâmız" diye satmaktır.

Bölüm 3 · Büyük Oyuncuların Ürünleri

Okuma anahtarı — üç katmanı ayırt et: sağlayıcı (şirket: Anthropic) ↔ model ailesi (seri: Claude) ↔ tekil model (ürün: Sonnet 5). Araba gibi: marka ↔ model serisi ↔ donanım paketi. "ChatGPT" model değil üründür; içinde farklı motorlar döner.

Anthropic — güvenlik-öncelikli; bu programın referans beyni

• Modeller: Claude ailesi — Fable 5.1 (1 Eyl 2026; "Mythos" sınıfı amiral, Opus'un üstünde; 1M bağlam), Opus 5 (günlük amiral), Sonnet 5 (orta boy), Haiku 4.5 (ucuz/hızlı). Boy mantığı: büyük=en zor işler, orta=günlük ana iş, küçük=hacimli basit iş.
• Ürünler: Claude (uygulama/web) · Claude Code (terminal ajanı — ai-araclari) · API.
• Bununla ne yaparım: ürün geliştirme ve kod (arena kanıtı Bölüm 6'da), uzun doküman analizi, ajan filosu (Seviye 4'ün tamamı), denetim işleri, kaliteli TR metin.
• Zayıf yanı: görsel/video üretimi YOK (sadece anlar, üretmez); tüketici uygulaması ChatGPT kadar özellikli değil; ücretsiz katman dar.
• Erişim/fiyat: Pro $20/ay (Claude Code dahil) · Max $100-200 · API: Sonnet 5 $2/$10 (tanıtım fiyatı kalıcılaştı — planlanan $3/$15 zammı iptal), Haiku $1/$5, Opus 5 $5/$25, Fable 5.1 $10/$50 (girdi/çıktı, milyon token). Fable 5.1'in asıl haberi fiyat etiketinde değil önbellekte: önbellek okuması $1→$0.25 (−%75) — ajan işlerinde toplam maliyeti Anthropic'in iddiasıyla ~%25-45 düşürür (4.4'teki önbellek dersinin canlı örneği).

OpenAI — tüketici standardı

• Modeller: GPT ailesi. GPT-5.6 katmanları: Sol (amiral) / Terra (dengeli) / Luna (ucuz) — sayı nesli, isim kapasite katmanını söylüyor; üçü de ~1M bağlam. Görselde GPT Image 2 (görsel içinde metin yazmanın en iyisi).
• Ürünler: ChatGPT (dünyanın en yaygın AI uygulaması) · API platformu · ⚰️ Sora video EMEKLİ — uygulama Nisan 2026'da kapandı, API Eylül 2026'da kapanıyor (ders: dev şirketin ürünü bile bir yıl içinde kapanabilir — araç seçerken çıkış planın olsun).
• Bununla ne yaparım: genel asistanlık, beyin fırtınası, görsel üretim (Image 2), en geniş eklenti/GPT ekosistemi.
• Zayıf yanı: ücretsiz katmanda ABD'de yanıt-altı reklamlar başladı; video ürünü kalmadı; kod arenalarında liderliği kaybetti (Bölüm 6).
• Erişim/fiyat: Free · Go (bütçe katmanı) · Plus $20 · Pro $200. API fiyatları iki indirimle oturdu: Luna $0.20/$1.20 (30 Tem'de −%80), Terra $2/$12, Sol $4/$20 (21 Ağu'da −%20; kampanya 21 Kas'a kadar, sonrası belirsiz). Temmuz taramasında "fiyat oturmadı" yazmıştık — iki ayda iki indirim geldi: fiyat savaşı senin lehine.

Google — her yerde olan dev

• Modeller: Gemini ailesi — 3.1 Pro (derin iş) + Flash serisi 3 haftada bir yenileniyor: 3.5 → 3.6 → 3.7 (13 Ağu) → 3.8 Flash (LMArena metin ilk 8'de — "küçük boy amiral" tezi artık kanıtlı). Görsel: Nano Banana ailesi; video: Veo 3.1.
• Ürünler: Gemini uygulaması · NotebookLM (kaynak-temelli araştırma; artık kod çalıştıran ajan) · Veo/Flow (video) · AI Studio (ücretsiz geliştirici alanı) · Antigravity (kod ajanı IDE — ai-araclari) · Workspace AI (Gmail/Docs içinde) · Arama AI Modu.
• Bununla ne yaparım: çoklu-ortam işler (video+görsel+ses tek çatıda), kaynak-temelli araştırma (NotebookLM), ucuz hacimli API işleri, ofis entegrasyonu.
• Zayıf yanı: ürün gamı kafa karıştıracak kadar geniş ve isimler sık değişiyor; en üst zekâ katmanında arena lideri değil.
• Erişim/fiyat: Abonelikler TR fiyatlı: AI Plus ₺199,99 · AI Pro ₺719,99 · AI Ultra ₺1.479,99/ay (Temmuz fiyatları; panelden teyit et). API: 3.6/3.7/3.8 Flash $0.75/$3.75 (tanıtım — 31 Ara 2026'ya kadar, sonra $1.50/$7.50) · 3.5 Flash-Lite $0.30/$2.50 · 3.1 Pro $2/$12 (200k üstü istekte $4/$18); AI Studio'da cömert ücretsiz katman. Dikkat: tanıtım fiyatıyla mimari kurup kalıcı fiyatla faturayı görmek prod-vakalari malzemesidir — bütçeyi $1.50'ye göre yap.

Microsoft — motoru ortağından alan en büyük dağıtıcı

• Konumu piramitte ÖZELDİR: dünyanın en değerli şirketlerinden biri, ama Copilot'un ana motoru OpenAI'den kiralık — wrapper piramidinin kurumsal dev örneği. 2026'da kendi modellerini (MAI ailesi: MAI-Thinking-1, MAI-Code-1) çıkarıp bağımsızlaşma yoluna girdi; Excel/Outlook'ta kendi modelleri çalışmaya başladı.
• Ürünler: Copilot (Windows/Office'te) · GitHub Copilot (kod) · Azure AI (kurumsal bulut).
• Bununla ne yaparım: zaten Office/Teams dünyasında yaşayan işletmelerde doküman/e-posta/toplantı otomasyonu.
• Zayıf yanı: tüketici tarafı kararsız (Copilot Pro emekli edildi, yerine Microsoft 365 Premium ~$20); en iyi modele değil "paketteki modele" bağlısın.

xAI (Grok) — az filtreli + canlı gündem bahsi

• Modeller: Grok 4.5 amiral (8 Tem 2026; kod odaklı). Grok 5 aylardır "eğitimde" — tarih verilmiş ve iki kez kaymış durumda; hakkındaki spek iddialarının çoğu söylenti (teyitsiz sayılır). Görselde Grok Imagine ailesi büyüyor (Video 1.5 görüntüden-videoya liginde iddialı — toplayıcı kaynak).
• Ayırt edici gücü: X platformunun gerçek-zamanlı verisine doğrudan erişim — "şu anda gündem ne, bu konuda insanlar ne diyor" sorusunda rakipsiz; filtreleri gevşek (bu hem esneklik hem risk).
• Bununla ne yaparım: canlı gündem/haber analizi, sosyal nabız araştırması, pazar tepkisi ölçme.
• Zayıf ve dikkat: kod/derin iş arenalarında lider değil; gizlilik sicili sorunlu — herkese açık X gönderileri varsayılan olarak eğitimde, 2026 ToS'u kullanıcı sohbetlerini de kalıcı lisansla eğitime dahil etti, Grok Imagine rızasız deepfake dalgasıyla anıldı. Hassas hiçbir şeyi Grok'a yazma (Bölüm 10).
• Erişim: X aboneliklerine gömülü + SuperGrok katmanları ($10-300 aralığı — toplayıcı kaynak); API fiyatları bu taramada resmî sayfadan teyit edilemedi.

Kısa profiller

• Meta: iki koldan — Llama 4 (açık ağırlık; indirip kendi sunucunda çalıştırabilirsin) + Muse Spark (kapalı; WhatsApp/Instagram'daki Meta AI'ın motoru; frontier lige dönüş tutmuş görünüyor — Muse Spark 1.2, LMArena metin arenasında ilk 5'te, Anthropic dörtlüsünün hemen ardında). Senin için anlamı: Llama = veri-egemen kurulumların hammaddesi.
• Mistral: Avrupa'nın bağımsız oyuncusu; Large 3 açık-ağırlık amiral. AB veri-egemenliği isteyen kurumsal işlerde alternatif.

Bölüm 4 · Çin AI ekosistemi

2025'in en büyük sürprizi Çin'den geldi ve seni de ilgilendiriyor — çünkü fiyat/performans liginin lideri artık burası.

• DeepSeek — düşük maliyet devrimi: Ocak 2025'te R1, "frontier'a yakın model onda-bir maliyetle olur" iddiasıyla Nvidia'ya borsa tarihinin en büyük tek-gün kaybını yaşattı. Bugün: V4-Pro / V4-Flash (1M bağlam; MIT lisanslı güncel checkpoint'ler). Fiyat modeli değişti — artık tepe/tepe-dışı saat tarifesi (elektrik gibi!): Flash tepe-dışı $0.22/$0.66, önbellek vuruşu $0.007'ye kadar iniyor. Hâlâ Batı amirallerinin yüzde biri-yüzde beşi mertebesi; gece çalışan toplu işleri tepe-dışına planlamak bedava indirimdir.
• Alibaba/Qwen — açık-model kralı: küresel açık-kaynak model indirmelerinin yarıdan fazlası Qwen; 113.000+ türev model üstüne kurulu. Güncel: Qwen3.8 (Ağu 2026) — 27B çok-modlu sürüm Apache lisanslı ve tek oyuncu-GPU'sunda çalışıyor ("kendi makinesinde AI" varsayılanı); dev 2.4T "Max" sürümü ise koşullu lisanslı — "açık" etiketinin altındaki lisansı hep oku.
• Moonshot/Kimi — ajan şampiyonu: K3 (2,8T parametre, 1M bağlam, doğal çok-modlu) — bağımsız Artificial Analysis zekâ endeksinde 60 puanla açık-ağırlık liginin zirvesinde (GLM-5.3 ile berabere).
• Zhipu/GLM — kod cephesi: GLM-5.3 (Ağu 2026; ağırlıklar 29 Ağu'da indirilebilir oldu) AA endeksinde 60 — bir sürümde +7 puan, Kimi K3 ile zirve ortağı. Şirket, Hong Kong borsasına kote ilk Çinli AI laboratuvarı.
• ByteDance — Doubao (Çin'in 1 numaralı sohbet botu, kapalı model) + Seedance (video üretiminde küresel ligde — uretim-rehberi).

Makas ne durumda? Bağımsız ölçümler hemfikir: Çin, ABD sınırının aylar gerisinde (ABD standart kurumu NIST: ~8 ay; Stanford AI Index: en iyi modeller arasındaki fark %2,7'ye indi — ikisi de Temmuz taramasının kaynakları). Eylül fotoğrafı aynı hikâyeyi anlatıyor: açık-ağırlık zirvesi (Kimi K3 / GLM-5.3, AA 60) ile kapalı zirve (Fable 5.1, AA ~66) arasında dar ama ısrarcı bir bant var; en zor muhakeme/siber görevlerde fark belirgin, günlük işlerin çoğunda hissedilmez. Strateji net: sınıra-yakın kalite + radikal fiyat + açık ağırlık.

Kullanmalı mısın? Dürüst çerçeve:

• ✅ Mantıklı: hacimli/maliyet-duyarlı API işleri (özetleme, sınıflandırma), ucuz uzun bağlam, açık-ağırlık gereken işler (kendi sunucunda, veri hiç dışarı çıkmaz).
• ⛔ Mantıksız: hassas kişisel/müşteri verisini Çin resmî API'lerine göndermek (veriler Çin'deki sunucularda saklanır — KVKK/GDPR riski); Çin-politik konularda içerik (sansür kısmen modelin ağırlıklarına gömülü — Tayvan/Tiananmen tipi konular; kod/matematik işlerinde pratik etkisi düşük).
• 🛡️ Orta yol: açık-ağırlık Çin modelini Batılı host üzerinden kullan (OpenRouter, Fireworks, Together) — model Çinli, sunucu ve veri Batı'da.

Bölüm 5 · 💡 "Tek çatı" karar kutusu

Gözlem: "Sanki her ihtiyacım Google'da toplanmış da fark etmemişim." Bu his büyük ölçüde doğru — sohbet✓ araştırma✓ görsel✓ video✓ kod-ajanı✓ ofis✓ arama✓; kategori başına Google'ın bir cevabı var. Tek çatının gerçek faydası: tek hesap/fatura, ürünler birbiriyle konuşur, tek öğrenme eğrisi.

Bedeli: hiçbir dev her kategoride en iyi değil (matris kanıtı hemen aşağıda — kodda Anthropic, gündem verisinde xAI, fiyatta Çin önde) · kilitlenme (her şeyin tek hesapta olması, ayrılmayı pahalılaştırır) · tek-nokta riski (hesap/politika değişirse her şeyin etkilenir).

Öneri çerçevesi: Çekirdek işinde en iyiyi seç; çevre işlerde tek çatının kolaylığı meşru. Senin çekirdeğin ürün geliştirme+denetim ise beyin seçimini arena kanıtıyla yap; not alma/video gibi çevre işlerde "zaten Google'ım var" demek rasyonel. Araç envanterindeki "ne zaman değiştir" refleksi burada da geçerli.

Bölüm 6 · Güç matrisi: hangi alanda hangisi? (4 Eyl 2026, kanıtlı)

Kanıt tabanı: LMArena (milyonlarca kör kullanıcı oylaması — iki cevap görürsün, hangisinin hangi model olduğunu bilmeden iyisini seçersin; 2 Eyl anlık görüntüsü, ~8M oy) + SWE-bench Pro (gerçek yazılım hatalarını çözme testi). Skorlar oynak; sıralar anlık görüntü.

Bölüm 7 · İkili kombinasyonlar: "birlikte kullanmalı mıyım?"

Dürüst açılış: çoğu iş için TEK model yeter. İkinci beyin, ikinci abonelik + bağlam kopukluğu + üslup farkı demektir; sadece net bir boşluğu kapatıyorsa ekle. Anlamlı çiftler:

Hangi çifti kurarsan kur, kural aynı: iki beyin arasındaki her devir, commit sınırında + durum fotoğrafıyla olur ve devralanın ilk işi denetimdir (4.8).

Bölüm 8 · 💰 Hangisine para vermeli? Üç hazır set

Karar ilkeleri: (1) Abonelik = düzenli kullanım, API = değişken hacim — ikisini karıştırmak normaldir. (2) Önce ücretsiz katmanla İHTİYACINI kanıtla, sonra öde. (3) Yıllık taahhüde girme — bu pazarda 6 ay sonra en iyi araç değişmiş olabilir. (4) Üst üste binen abonelikleri üç ayda bir denetle ("hangisini bu ay gerçekten kullandım?").

Bölüm 9 · 🔒 Veri güvenliği: hangi beyne ne emanet edilir?

Temel gerçek: ücretsiz/tüketici katmanlarında yazdıkların çoğunlukla eğitim verisi olur — OpenAI'de varsayılan açık (ayarlardan kapanır), Anthropic'te izinle 5 yıl saklama, Google ücretsiz katmanda insan incelemeciler okuyabilir, X'te herkese açık gönderiler varsayılan eğitimde. Ücretli API ve kurumsal katmanlar ise eğitime girmez — bu, "işletme verisi API'den" kuralının sebebi.

Pratik alışkanlık: her yeni araçta ilk iş ayarlardan "verilerim eğitimde kullanılsın mı" düğmesini bul (yoksa bu bir kırmızı bayraktır).

Denetim penceresi

Bu rehberin kendisi denetlenecek bir üründür. Kırmızı bayraklar: skor/fiyat tablosu 6 aydan eski · bir araca "en iyi" denmiş ama kanıt (arena/benchmark linki) yok · abonelik toplamın aylık kullanımınla örtüşmüyor. Kontrol istemi: "Şu an ödediğim AI aboneliklerini listele; her biri için son 30 günde ne yaptığımı sor ve hangilerini kesebileceğimi söyle."

Mini egzersiz (SANDBOX)

Kör test yap: aynı soruyu (kendi işinden gerçek bir soru) üç ücretsiz beyne sor (Gemini, Claude, DeepSeek). Cevapları hangisinin hangisi olduğunu unutarak sırala. Senin arenanda kim kazandı? Matristeki genel sıralamayla aynı mı — neden değil olabilir?

Kontrol soruları

(1) Piramidin üç katmanı nedir ve profil-foto app'i hangisindedir? (2) "Model=motor, ürün=kaporta" ne demek — ChatGPT hangisi? (3) Çin modeli kullanırken veri riskini sıfırlayan iki yol nedir? (4) Tek-çatı stratejisinin en büyük faydası ve en büyük bedeli nedir? (5) Hangi veri sınıfı hiçbir beyne verilmez?

Mentor istemi

AI Maestro "LLM Haritası" rehberinin hocası ol. Önce piramit modelini bana kendi
kelimelerimle anlattır. Sonra 5 senaryo ver (ürün kodu, gündem araştırması, hacimli
özetleme, video üretimi, müşteri-verili analiz); her birine beyin seçip gerekçemi
söyleyeyim, matrise göre değerlendir. Sonunda 5 kontrol sorusunu sor.

🔄 Güncelleme istemi (bu rehber bayatlarsa)

llm-haritasi.md rehberini web'den tarayarak güncelle: her sağlayıcının güncel model
ailesi, abonelik/API fiyatları, LMArena/SWE-bench güncel sıralamaları, Çin ekosistemi
durumu. Değişenleri listele, güç matrisini ve bütçe setlerini yenile, "Son tarama"
tarihini güncelle. Doğrulayamadığını değiştirme; tek kaynaklı iddiayı "teyitsiz" işaretle.

---

Bu rehber nerede derinleşiyor? (sarmal harita)

• Beyinleri çalıştıran araçlar → ai-araclari.md · görsel/video/ses üretimi → uretim-rehberi.md · API'ye bağlanma/maliyet → api-rehberi.md
• Model/maliyet seçim becerisi → 4.4 · kendi LLM'in merdiveni (LoRA/ince ayar) → 4.7 · çoklu-beyin devir disiplini → 4.8
• İş → kapı yönlendirmesi → ai-urun-haritasi.md

Kaynaklar (4 Eyl 2026 taraması): LMArena (kör oylama arenası, 2 Eyl anlık görüntüsü doğrudan çekildi) · Claude fiyat dokümanı (doğrudan çekildi: Sonnet 5 $2/$10 kalıcı, Fable 5.1 önbellek $0.25) · GPT-5.6 duyurusu + fiyat indirimi duyurusu · Gemini API fiyatları (doğrudan çekildi) + Gemini sürüm notları · DeepSeek resmî fiyatlar (doğrudan çekildi; tepe/tepe-dışı tarife) · SWE-bench Pro tablosu · Artificial Analysis açık modeller (K3/GLM-5.3 60-60) · Temmuz taramasından taşınan bağlam: NIST DeepSeek değerlendirmesi · Stanford AI Index 2026 · Sora kapanışı · OpenAI veri politikası · Gemini gizlilik merkezi. Bu taramada resmî sayfadan teyit EDİLEMEYENLER: Grok abonelik/API rakamları, Google TR abonelik fiyatları, Grok Imagine sıralaması — güncelini resmî sayfalardan doğrula.